In het land met de kortste werkweek ter wereld eist de vakbond een… nog kortere werkweek. De FNV wil we maximaal vier dagen gaan werken, want dat zorgt voor ‘betere balans tussen werk en privé’.

Kan onze extreem krappe arbeidsmarkt dat wel aan? Juist wel, denkt de vakbond, want uit onderzoek zou blijken dat bij een vierdaagse werkweek de productiviteit per werknemer evenredig meegroeit.

Die onderzoeken zijn er inderdaad. Een Brits experiment onder 61 bedrijven (vooral zakelijke dienstverleners) liet positieve effecten zien. Ook in andere landen waren optimistisch stemmende experimenten.

Klinkt mooi, maar ik ben niet overtuigd. Bedrijven doen vrijwillig mee, dus het ‘selectie-effect’ kan de uitkomst vertekenen. Bovendien: experimenten op de werkvloer leiden vaak tot productiviteitsverbetering, simpelweg doordat werknemers zich gemonitord weten en de verandering zelf de boel tijdelijk even opschudt.

Voordat we het contra-intuïtieve idee van ‘meer produceren door minder te werken’ zomaar over het hele land uitrollen, is er een grootschalig, langdurig en dubbelblind onderzoek in Nederland nodig. Laat FNV daar eerst voor pleiten.

FD

Als de milieubeweging en de autolobby samen in bed kruipen en het Kabinet een smeekbede sturen, dan weet je het wel: er is geld te verdelen. ANWB, BOVAG en RAI sloten deze maand een monsterverbond met Natuur & Milieu om de miljarden die vanaf 2027 de schatkist binnenstromen hun kant op te krijgen.

Dat geld komt uit het nieuwe emissiehandelssysteem van de EU. Brandstofleveranciers moeten straks emissierechten inkopen voor de CO₂ die hun klanten uitstoten. Dit ‘ETS-2’ is een kopie van het succesvolle ETS voor de industrie, dat sinds 2005 draait. De opbrengst vloeit deels naar lidstaten en ‘dreigt stilzwijgend gebruikt te worden om gaten in de begroting te dichten’, vreest de auto- en milieulobby. Het geld zou naar ‘verduurzaming van de sector’ moeten gaan.

Dit is een misverstand. Milieuheffingen zoals de ETS-prijs zijn niet bedoeld om geld op te halen, maar om de klant de juiste prijs te laten betalen — inclusief milieuschade. Als dat goed werkt, is het doel bereikt. Met de opbrengst kunnen andere belastingen (bijvoorbeeld die op inkomen) worden verlaagd, zodat de gemiddelde lastendruk gelijk blijft. Er is geen pot geld om te verdelen.

FD

De structurele groei van de Europese economie daalt al twintig jaar. De investeringen van bedrijven gaan omlaag en onze concurrentiepositie ten opzichte van de Verenigde Staten brokkelt af. Europa doet minder aan onderzoek en ontwikkeling. We ontwikkelen minder nieuwe producten, die de markt bovendien veel trager bereiken dan in de VS. Tegelijk zijn er concurrenten bij gekomen in de wereld, die de kansen die nieuwe technologie biedt sneller oppakken. Ondertussen vergrijst Europa en worden de mogelijkheden van de interne markt van de Europese Unie onvoldoende benut.

Nee, dit is geen samenvatting van het rapport van Mario Draghi dat deze week verscheen, maar van het Delors-rapport uit 1994. Fransman Jacques Delors, voorzitter van de Europese Commissie, wilde een ‘nieuw ontwikkelingsmodel voor de 21ste eeuw’, anders dreigde de ‘teloorgang van Europa’.

Draghi zei het deze week bijna net zo. De Italiaan had het over een ‘existentiële uitdaging’ voor Europa. Als we het gat met de VS niet dichten, dreigt een ‘trage lijdensweg’. Het Europese project krijgt alleen vaart tijdens een crisis, is de ervaring. Logisch dat economische aanbevelingen gepaard gaan met grote woorden en sombere toekomstvisies.

Voor Delors werkte dat vrij goed. Zijn sombere rapport zou de aanleiding zijn voor een grondige verbouwing van de Europese Unie. De interne markt werd opgefrist en er werd een start gemaakt met de Economische en Monetaire Unie, inclusief een gemeenschappelijke munt.

Maar dat alles bood voor de lange termijn toch niet de ultieme oplossing, want het is opvallend hoezeer de probleemanalyse van Draghi overeenkomt met die van dertig jaar geleden. Ook bij Draghi gaat het om de concurrentieachterstand op de VS en om ‘nieuwe concurrenten’ – toen Japan en Zuid-Korea, nu China – die ons technologisch voorbijstreven. En weer vormen meer Europese samenwerking en integratie van markten een belangrijk deel van de oplossing.

Op de sombere analyse van Draghi valt overigens niet veel af te dingen. De economische groei van Europa loopt structureel achter bij die van de VS. Dat komt deels door de sneller groeiende Amerikaanse bevolking, maar ook door achterblijvende productiviteit. Aan het einde van de vorige eeuw had Europa de Amerikaanse arbeidsproductiviteit (bbp per gewerkt uur) bijna bijgehaald, maar sindsdien is de achterstand weer toegenomen. Voor Nederland is het gat nog sneller gegroeid dan voor de EU als geheel.

De oorzaken: te weinig Europese investeringen in nieuwe technologieën en te weinig nieuwe bedrijven in snelgroeiende sectoren. Europeanen zijn spaarzaam, maar dat geld komt niet terecht bij de kansrijkste snelgroeiende bedrijven in Europa. Het blijft vooral hangen op spaarrekeningen bij nationale banken en die houden niet van de risico’s die horen bij investeren in nieuwe bedrijven en nieuwe markten.

Daardoor blijven de investeringen gering en specialiseert Europa zich vooral in de sectoren van het verleden. Onze grootste bedrijven zijn de oude kampioenen van de olie- en auto-industrie, terwijl in de VS de economie wordt gedomineerd door de explosief groeiende reuzen van de ICT- en interneteconomie.

Voor economische groei is stijgende productiviteit nodig en dat lukt alleen als er genoeg risicodragend kapitaal is voor investerende bedrijven. Maar liefst €800 miljard is er jaarlijks nodig, denkt Draghi. Een deel daarvan moet van de overheid komen, liefst gefinancierd met eurobonds, en daar zal de politieke discussie zich wel weer op concentreren. Maar het grootste deel moet uit privaat geld bestaan. De EU heeft een kapitaalmarktunie nodig, met gemeenschappelijke regels rond faillissement en bescherming van crediteuren en met gemeenschappelijk toezicht, zodat het overdadig aanwezige private geld vanuit overal in Europa naar de kansrijkste bedrijven kan stromen. Dáár zou het politieke debat over moeten gaan.

Opvallend is dat ons nieuwe kabinet dat wel ziet zitten. In het vrijdag gepresenteerde regeerprogramma staat: ‘Om het makkelijker te maken voor Nederlandse ondernemers en burgers om in andere lidstaten te investeren (…), zet het kabinet zich in voor versterking van de Europese interne markt (…) en van de kapitaalmarktunie om zo het vrije verkeer van kapitaal en daarmee de toegang tot private financiering voor bedrijven te bevorderen.’

Je zou er bijna je somberheid door verliezen.

FD

Een klap en dan langdurig geweeklaag. Dat is het geluid van populisme dat op de harde werkelijkheid botst. De simpele oplossingen die de ‘problemen van de gewone Nederlander’ in één keer zouden oplossen, kunnen de confrontatie met de complexe realiteit zelden aan.

Het eigen risico direct en volledig afschaffen blijkt dan toch niet haalbaar. De zorg kan toch niet zonder privaat geld. En zinvol stikstofbeleid draait toch altijd uit op inkrimping van de veestapel. Geef een boos Kamerlid de sleutel van een ministerie en de redeloze woede maakt snel plaats voor pragmatisme.

Zelfs het achteloos afgeschafte Groeifonds blijkt toch belangrijk voor het vaderlandse verdienvermogen en maakt serieuze kans op een herstart, verklapte de nieuwe minister van Economische Zaken.

De rol van de ambtenaren bij al deze ministeriële bekeringen tot de Kerk van het Realisme valt niet te onderschatten. Zij waren het die de kersverse bewindslieden van het geloof in simpele oplossingen afhielpen. Daar schuilt een gevaar in, want de Kamer zit nog vol gelovigen. Met een beetje pech gaan die hun teleurstelling nu op de ambtenarij afreageren.

FD

Jan Kees de Jager was Dutch dus blunt. Jeroen Dijsselbloem vond dat landen die hun geld verspillen aan ‘drank en vrouwen’, geen steun verdienden. En toen Spanje en Italië tijdens corona om hulp smeekten, vroeg Wopke Hoekstra om een onderzoek naar hun spilzucht.

Koppig en bot. Zo staan de onze ministers van Financiën bekend in Brussel. De kiezer smult ervan, maar het gevolg is meestal dat we minder gedaan krijgen dan de omvang van de onze economie rechtvaardigt. We gooien met veel kabaal de deur dicht, wetende dat hij later toch weer op een kier moet. Tegenstribbelen als onderhandelingsstrategie.

Eelco Heinen lijkt zich moeiteloos naar deze traditie te voegen. Nadat Draghi met een dik rapport was gekomen over herstel van de concurrentiekracht van Europa, waarbij samenwerking, verdere integratie van markten en – inderdaad – ook grote investeringen, belangrijke aanbevelingen waren, reageerde de nieuwe minister van Financiën: ‘Landen, ga eerst zelf hervormen, breng je huishoudboekje op orde, voordat je vraagt om geld uit de gemeenschap zelf.’

Dat botte moet hij nog onder de knie krijgen. De koppigheid zit er al in.

FD

Begin over vergrijzing en migratie en er is altijd wel iemand die roept: ‘We moeten gewoon meer baby’s krijgen’. Pieter Omtzigt bracht het maandag subtieler in zijn HJ Schoo-lezing: de natuurlijke bevolkingsaanwas is sinds kort negatief, de vruchtbaarheid slechts 1,43 kind per vrouw en dat zal tot extra immigratie leiden. Daar moeten we een debat over hebben, vindt Omtzigt.

Demografen voeren dat debat al decennia. De daling van het kindertal is immers niets nieuws. Al sinds 1973 zit Nederland onder het ‘vervangingsgetal’ van 2,1 kinderen. Dat de natuurlijke aanwas negatief zou worden, zag iedereen aankomen.

We weten ook allang dat meer kinderen krijgen (als je dat al zou kunnen of willen beïnvloeden) geen oplossing is voor het vergrijzingsprobleem. Integendeel: de eerste twintig jaar kosten kinderen juist meer geld en meer personeel. Uit berekeningen tot 2050 blijkt dat de grijze druk (het aantal AOW’ers per werkende) niet afneemt als we weer 2,1 kinderen krijgen. De groene druk (het aantal kinderen per werkende) verdubbelt wel.

FD

Om na een asociaal lange zomervakantie te zeuren over hardwerkende politieagenten die eerder met pensioen willen is, nou ja … misschien wat asociaal.

Maar toch: de Regeling voor Vervroegde Uittreding (RVU) voor zware beroepen die het kabinet wil verlengen, was altijd tijdelijk bedoeld. Dit schreef het toenmalige kabinet in 2021 over de wet: ‘De regeling heeft ten doel werknemers die overvallen zijn door de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd de mogelijkheid te bieden vervroegd uit treden.’ De pensioenleeftijd ging snel omhoog en mensen geboren voor 1961 hadden zich daar niet op kunnen voorbereiden.

Maar als de RVU eind volgend jaar afloopt, zijn er weer vijf jaar verstreken. De hogere AOW-leeftijd kan voor niemand meer een verrassing zijn. Werkgevers en werknemers hadden vijf jaar om te wennen. En om maatregelen te nemen, zoals betere werkomstandigheden en begeleiding, structurele herverdeling van taken en serieuze om- en bijscholing, inclusief de bijbehorende budgetten.

Vakbonden blijven dromen van AOW met 65 jaar en werkgevers blijven hopen dat personeelstekorten tijdelijk zijn. Maar vergrijzingsontkenning is geen arbeidsmarktbeleid.

FD

China doet het. Volgens onderzoekers van het Finse Centre for Research on Energy and Clean Air zal de CO₂-uitstoot van het land dit jaar dalen. China investeert zoveel in zon, wind en waterkracht dat de toename van duurzame stroom groter is dan de groei van de elektriciteitsvraag. Dat is voor het eerst.

Daarmee schaart China zich bij de groeiende groep landen met dalende CO₂-uitstoot. Nederland staat op die lijst. Net als de EU als geheel. In de VS daalt de uitstoot. En in Zuid-Korea, Japan, Australië en vele andere historisch grote uitstoters. Niet overal helaas. De meeste opkomende economieën blijven steeds meer CO₂ produceren.

Natuurlijk is minder uitstoten lang niet genoeg om klimaatverandering te vertragen, laat staan te stoppen. Daarvoor moet de netto uitstoot naar nul. Of liever nog: naar negatief. Maar dat nu China, veel eerder dan gedacht, het omslagpunt bereikt, geeft toch hoop. Vooral omdat van serieus wereldwijd klimaatbeleid nog nauwelijks sprake is.

Als dit al kan zonder een hoge, mondiale CO₂-prijs, hoe snel kan het dan wel niet gaan als we eindelijk eens voor die efficiënte oplossing kiezen?

FD

De export daalde weer in mei. En de productie van de industrie kromp. Zo gaat het nu al een jaar lang. In bijna alle maanden sinds mei 2023 meldde het CBS lagere uitvoer en productie. Logisch dat de Nederlandse economie blijft kwakkelen. Het herstel dat eerder nog voor 2024 werd voorspeld, lijkt er niet echt te komen.

Maar toch heerst er niet echt een recessiegevoel. De werkloosheid is historisch laag, het begrotingstekort valt keer op keer mee, de koopkracht stijgt en de consumptie ligt hoger dan een jaar geleden. Als dit een recessie is, dan is het een heel bijzondere. Overal in het land zijn er opklaringen en in de handel en de zware industrie is er een plaatselijke hoosbui.

Export en industrie worden vaak gezien als de ruggengraat van de economie. Maar terwijl de rugwervels het begeven, blijft Nederland fluitend rechtop staan. Al een jaar lang.

Dat geeft te denken. Kan de overheid de zware industrie niet wat harder aanpakken, in belang van milieu, klimaat en omwonenden? En hoeven we dan voortaan niet meer te buigen voor iedere wens van onze exporteurs? In tijden van massawerkloosheid was dat nodig, maar nu misschien niet meer.

FD

Omdat het vandaag eindelijk warm wordt, drinken wij een Nespresso Barista Creations Coconut Flavour Over Ice. Weer zo’n briljante innovatie uit de laboratoria van Nestlé. Daarbij happen we van hun nieuwe KitKat voor veganisten. Nu met rijstmelk! De kat speelt ondertussen met z’n Felix Play Tube Kattensnack, met ham- en kalkoensmaak. De zoveelste innovatie van ’s werelds grootste voedingsmiddelenproducent.

Maar zelfs bij de slimme Zwitsers slaagt niet ieder innovatief project. Zo heeft men de poging om in 2025 voor verpakkingen alleen nog herbruikbaar en composteerbaar plastic te gebruiken moeten laten varen. Vanwege ‘infrastructurele problemen’ is dat doel helaas niet meer haalbaar. In plaats daarvan worden de verpakkingen ‘geschikt voor recycling’, een subtiele verandering van taal, met grote gevolgen voor het afvalprobleem. De plasticsoep kan wachten, eerst moet een nieuwe Maggi Smaakmaker voor Tomatensoep worden uitgevonden.

Ook Unilever, Mondelez en Ferrero hebben hun doelen de afgelopen tijd afgezwakt. Zo verzuipt de wereld in plastic. Maar daar drinken we dan wel gezellig een kopje koude koffie met kokossmaak bij.

FD