Categorie archief: Boumans Blog

Vestigingsklimaat zou een verkiezings­onderwerp moeten zijn

Ik haal het World Economic Forum uit mijn jaarlijkse Lijst der Lijsten. Nee, niet omdat de overlegclub uit Davos een geheime wereldregering van reptielmensen zou zijn die de burger wil onderwerpen. Integendeel. Juist omdat het WEF meebuigt met de wil van het volk, verdwijnt de Global Competitiveness Index (GCI) van deze denktank uit mijn jaarlijks overzicht van de beste landen ter wereld.

Dat zit zo. Al een paar jaar wordt de GCI niet meer berekend. Het waarom is niet duidelijk, maar ik durf wel te gokken dat men in Davos liever niet meer geassocieerd wordt met de harde wereld van concurrentie en kracht. Men heeft het liever over ‘transities’ en ‘rechtvaardigheid’.

En dat is jammer, want deze indicator voor de concurrentiekracht, voor een groot deel gebaseerd op enquêtes onder de top van het internationale bedrijfsleven, maakte al sinds de eerste Lijst der Lijsten die ik opstelde in 2016, deel uit van de berekening. De laatste jaren gebruikte ik de stand van 2020. Maar vanaf nu niet meer.

We gaan door met vier in plaats van vijf indicatoren. Gelukkig is er nog wel de Global Competitiveness Ranking van businessschool IMD. Voor de innovatiekracht van landen hebben we de Global Innovation Index. En voor de bredere visie op welvaart de Human Development Index, al is de update daarvan dusdanig vertraagd dat ik die van vorig jaar gebruik. De lijst met gelukkigste landen uit het nieuwe World Happiness Report maakt de vier indicatoren compleet.

Kampioen innovatie
Zoals voorgaande jaren voer ik geen ingewikkelde berekeningen uit: de plaats op de Lijst der Lijsten wordt simpelweg bepaald door de som van alle vier ranglijsten. Nummer 1 krijgt één punt, nummer 2 twee, et cetera. Het land met de minste punten wint.

En dat land is dit jaar weer Zwitserland. De Zwitsers blijven kampioen innovatie en hebben de hoogste ‘human development’. Het Zwitserse geluk is wel gedaald: van plaats 4 naar 8 op de Happiness-ranglijst. Bij concurrentiekracht verloren ze ook een plek. Desondanks blijft Zwitserland het beste land ter wereld.


En Nederland? Wij moeten naast Zwitserland nog twee landen laten voorgaan. Net als vorig jaar staat Nederland achter Denemarken en Zweden. Nummer 5 Finland kruipt al dichter naar ons toe. Op de ranglijst voor innovatie zakte Nederland van plaats 5 naar 7. Den Haag geeft graag hoog op over onze kenniseconomie en innovatieve bedrijven, en de zevende plaats is natuurlijk geen slechte score, maar de trend is omlaag.

Op de ranglijst voor concurrentiekracht steeg Nederland wel iets: van 6 naar 5. Desondanks is de algemene trend niet goed. In 2018 en 2019 stonden we (teruggerekend, dus zonder de WEF-indicator) op plaats 2, en kon Nederland zich het op één na beste land ter wereld noemen. Nu halen we voor het tweede jaar de top 3 niet meer. Als Finland de opmars doorzet tuimelen we straks uit de top 4.

Den Haag lijkt zich hier nauwelijks van bewust. De lasten voor bedrijven moeten omhoog, roepen veel partijen deze verkiezingen. Andere willen het Groeifonds afschaffen, de belasting voor expats verhogen en kennismigratie afremmen. Het huizentekort wordt niet aangepakt door meer te bouwen, maar door minder werknemers uit het buitenland toe te laten. Alsof dat geen prijs heeft. Het vertrek uit Nederland van hoofdkantoren van Shell, Unilever en DSM wordt eerder gevierd dan betreurd. Vestigingsklimaat is geen verkiezingsthema. Bestaanszekerheid van bedrijven is geen thema. Daar gaan we spijt van krijgen.

Schrale troost: andere landen dalen nog sneller. Duitsland tuimelde op onze lijst van plaats 8 naar 11. Het Verenigd Koninkrijk daalde zelfs naar plaats 17. Met dank aan de brexiteers.

De grote stijgers van 2023 zijn Noorwegen, IJsland en vooral Ierland. Dat laatste land gaat met stip van 15 naar 9, vooral dankzij een plotselinge tweede plaats op de ranglijst voor concurrentiekracht. Van de exit van het buurland heeft Ierland duidelijk geen last.

En dan is er ons eigen buurland, België. Ieder jaar vraagt een journalist van de Knack mij vriendelijk om de Belgische plaats op de Lijst der Lijsten. En telkens moet ik hem teleurstellen met een lage plaats, 19de of 21ste. Maar in 2023 stormt België de top 15 in, dankzij grotere concurrentiekracht en meer innovatievermogen. België is nu het op veertien na beste land ter wereld. Ga zo door!

FD

Glijdende rechter

De Duitse regering wil nu geld uitgeven aan de energietransitie, om straks klimaatkosten te voorkomen. Financieel verstandig, maar volgens het Bundesverfassungsgericht is het tegen de grondwet, want het begrotingstekort mag hoogstens 0,35% van het bbp bedragen. Er is een uitzondering voor natuurrampen en buitengewone noodsituaties, maar blijkbaar voldoet de naderende klimaatramp daar niet aan.

Een grondwettoets glijdt al snel richting een politieke toets. Eerder veroorzaakte hetzelfde Duitse hof bijna een peilloos diepe financiële crisis, door tijdens de eurocrisis noodhulp te blokkeren. Pas toen de meest uitgesproken rechter met pensioen ging, keerde de rust terug. De Amerikanen kunnen er met hun totaal verpolitiekte Supreme Court ook over meepraten.

Toch wil de NSC van Pieter Omtzigt een Nederlands constitutioneel hof. Hoe zal die omgaan met de vage bewoordingen van onze grondwet? Genoeg huizen en banen, bestaanszekerheid en milieu zijn ‘voorwerp van zorg der overheid’. Daar kun je alle kanten mee op. Met een grondwettelijk hof, stelt ook grondwetexpert Wim Voermans, ‘lever je de politiek uit aan een stel rechters’.

FD

Deense toestanden

‘We zouden dankbaar moeten zijn als een buitenlandse jongere de kant van Nederland opkijkt’, zei de minister van Onderwijs in 2026. ‘Onze tekorten zijn groot en de concurrentie om jonge, gekwalificeerde arbeidskrachten is hevig.’

Na de verkiezingen van 2023 was er een kabinet aangetreden met als missie: minder migranten. Universiteiten moesten Engels uit het curriculum schrappen. Colleges waren voortaan in het Nederlands. Het bleek een effectief middel om buitenlandse studenten te weren. Studentenkamers kwamen vrij voor Nederlanders, maar bedrijven zagen de stroom van goed opgeleide studenten opdrogen. Alsof de arbeidsmarkt niet krap genoeg was. Daarom besloot de minister het experiment snel te staken. Buitenlandse studenten waren weer welkom.

Hoe ik dat weet? Door naar Denemarken te kijken. Daar loopt men een paar jaar voor op ons. In 2021 werd het aantal colleges in Engels op Deense universiteiten drastisch verminderd. Dat wordt nu in alle haast teruggedraaid. In de woorden van minister van onderwijs Christina Egelund: ‘We zouden dankbaar moeten zijn als een buitenlandse jongere de kant van Denemarken opkijkt.’

FD

Duits medicijn

Duitsland is in paniek. De industriële productie krimpt, grote klant China kwakkelt en de economie zal dit jaar waarschijnlijk met een half procent krimpen. Van alle EU-landen doet alleen piepklein Estland het nog slechter. Het cliché ‘de zieke man van Europa’, klinkt alweer.

Wat te doen? Wie wel eens in Duitsland komt weet het wel. Ga eindelijk eens investeren in infrastructuur. Ga serieus digitaliseren en zorg voor snel internet overal. We zitten immers alweer even in de 21ste eeuw. En natuurlijk: moderniseer industrie en het bedrijfsleven, zodat de afhankelijkheid van fossiele energie en de verkoop van auto’s met verbrandingsmotor snel afneemt.

En laat vooral de groene Mittelstand opbloeien. Want, zoals hoofdeconoom Holger Schmieding van Berenberg Bank onlangs schreef, juist vanuit de energietransitie kunnen de nieuwe Duitse wereldmarktleiders ontstaan.

Maar de Duitse politiek kiest liever voor noodmaatregelen. De oude industrie krijgt €17 miljard korting op de energierekening, in de hoop te redden wat er te redden valt. Fossiele subsidies als medicijn voor een zieke economie. Dan ben je echt in paniek.

FD

Valse pensioenbeloftes

Na tien jaar discussiëren en een tergend trage wetsbehandeling was het dit jaar zover: Nederland had een nieuwe pensioenwet. Eentje die beter past bij de moderne arbeidsmarkt en onze vergrijzende bevolking. De pensioensector kon eindelijk aan de slag.

‘Stop er maar weer mee!’ roept nu een aantal partijen in hun programma. BBB, PVV, SP en FvD beloven alle vier dat de pensioenwet wordt teruggedraaid. De discussie kan helemaal opnieuw beginnen. De laatste drie willen daarbij ook de AOW-leeftijd weer naar 65 jaar. En minder arbeidsmigratie. Alsof vergrijzing en arbeidstekorten niet bestaan. Niet toevallig dat deze partijen hun programma koste wat kost uit handen van het doorrekenaars van het CPB wilden houden.

En doorrekenweigeraar NSC? Omtzigt doet geen loze beloftes over 65 jaar, en wil de pensioenhervorming niet letterlijk terugdraaien. Maar hij belooft wel dat als een fonds overstapt op een premieregeling alle deelnemers ‘instemmingsrecht’ krijgen. In de praktijk zal iedereen er dan op vooruit moeten gaan. Een onmogelijkheid. NSC draait de hervorming niet terug, maar steekt wel een spaak in het wiel.

FD

AI is het missende stukje van de productiviteitspuzzel

Daar zit je dan, onhandig gehurkt voor de meterkast, om bij het licht van een halflege zaklamp de getallen op de gasmeter en de watermeter te ontcijferen. Misschien hangt daarboven ook nog zo’n ouderwetse stroommeter met onleesbare cijfers. Doorgeven van meterstanden is een beproeving.

Maar nu is er … Blicker! De Nederlandse start-up bedacht een app waarmee je via je mobieltje alle meterstanden afleest en doorgeeft. Stedin en Brabant Water zijn in elk geval enthousiast, zo valt te lezen op de website blicker.ai. Let op de extensie van de domeinnaam: .ai. Het systeem draait op zelflerende software. Vier van de elf werknemers bij Blicker zijn ‘AI software engineer’.

Nee, het is niet de meest futuristische toepassing van kunstmatige intelligentie. De taalvirtuositeit van ChatGPT en de tekenkunst van Dall-E laat de gebruiker in ontzag achter. Een slimme meterlezer doet dat niet. Maar Blicker laat wel zien hoe snel AI opduikt in het dagelijks leven. De les: we hoeven niet te wachten totdat de computer kan schrijven als Vestdijk en schilderen als Vermeer, maar moeten nu beginnen met het toepassen en gebruiken ervan. Zeker op het werk.

Die oproep doet ook Jim Read van Deutsche Bank in zijn wekelijkse nieuwsbrief. Hij vraagt: ‘Why aren’t we already using generative AI at work?’ Read toont een grafiek die laat zien hoe snel het gaat. In 2020 konden de beste generatieve AI-systemen (zoals ChatGPT) zich al meten met de mens. Examens in sociale en geesteswetenschappen werden ongeveer net zo goed of slecht gemaakt als mensen zonder expertise. Ook bij bèta- en techniekvakken kon AI zich meten met amateurs. Twee, drie jaar later zitten de beste generatieve AI-systemen al bijna op het niveau van echte expert.


Het tempo zit erin en bedrijven en werknemers moeten mee. Ga in elk geval experimenteren en probeer de drempels die implementatie in organisaties vertragen (technologie, data, kennisgebrek, regelgeving, toezicht) snel te slechten.

Mijn toevoeging: vooral de zakelijke dienstverlening moet vaart maken. Al vele jaren kijken economen vol verbazing naar de abominabele productiviteitsontwikkeling in die sector. Kantoren staan vol computers, iedere werknemer heeft via het internet toegang tot alle kennis van de mensheid, maar productiever wordt men niet. Terwijl tussen 2002 en 2022 de arbeidsproductiviteit in de industrie met 65% toenam, was er in de zakelijke dienstverlening sprake van stilstand. Twintig jaar van digitaliseren en automatisering heeft precies niets opgeleverd.

Ondernemers wijzen vaak op de verstikkende regelgeving. De ene helft van het personeel is bezig de andere helft te controleren. Dat schiet niet op. Het speelt vast een rol, maar ontelbare mislukte automatiseringsprojecten bewijzen dat er ook iets mis is met de manier waarop we de computer inzetten. De mens dient zich aan te passen aan de nukken van de digitale wereld en dat aanpassingsvermogen valt vaak tegen. Wat nodig is, is een menselijke interface, een computer die zich aanpast aan ons.

AI zou die interface kunnen zijn. Een bekende producent van kantoorsoftware uit Redmond, Washington voegde onlangs AI-toepassingen toe aan z’n tekstverwerker, mail- en spreadsheetprogramma. Het is nog niet revolutionair, maar duizend keer handiger dan de ‘paperclip’ die ons vroeger te hulp schoot. We moeten in elk geval met dit soort toepassingen gaan oefenen.

Bij een recent experiment kregen 5000 medewerkers van een callcenter realtimesuggesties van een generatief AI-systeem. Het leverde een 14% hogere productiviteit op, betere medewerkers (leereffect), minder personeelsverloop en ook de bellers waren tevreden.

Natuurlijk, AI moet gereguleerd worden en terecht dat de politiek zich druk maakt over uitwassen. Maar de angst moet niet regeren. Europa miste al de boot bij genetische modificatie van gewassen, omdat we voor de zekerheid alles hebben verboden. Laten we het bij AI wat genuanceerder aanpakken. Volgens cijfers van de Oeso zijn er in Nederland nog net wat meer optimisten dan pessimisten als het om AI gaat. In bijvoorbeeld Japan, Korea en Scandinavië is het optimisme groter. Meer aandacht voor de nuttige toepassingen, en wat minder voor de vermeende gevaren, zou het enthousiasme bij ons kunnen vergroten. Om te beginnen in de meterkast.

FD

Europees exportsucces

In Turkije krijgt CO₂ een prijs. Volgend jaar gaat het land van start met een emissiehandelssysteem naar Europees voorbeeld. Dat maakte de minister van energie vorige week bekend.

Kan ons dat wat schelen? Jazeker, want het laat zien hoe het klimaatbeleid van de EU wereldwijd school maakt. Wij hebben sinds 2005 zo’n handelssysteem voor CO₂ -rechten (EU ETS). Na een aarzelend begin is dat goed gaan lopen. Vervuilende bedrijven betalen meer dan €80 per ton CO₂ , waardoor groene alternatieven rendabel zijn geworden.

Om de concurrentiepositie van Europese bedrijven te beschermen wordt vanaf 2026 op staal, aluminium, kunstmest, cement en elektriciteit uit landen zonder CO₂ -beprijzing, een corrigerend importtarief opgelegd. Dit ‘Carbon Border Adjustment Mechanism’ jaagt concurrenten op de kast, maar stimuleert ze vooral om zelf ook te beprijzen.

Naast Turkije maken landen als India, Japan, Maleisië, Vietnam, Nigeria en Pakistan plannen voor een eigen handelssysteem. Indonesië, Mexico en Kazachstan zijn dit jaar al gestart. China deed dat in 2021. Het EU ETS zou wel eens Europa’s grootste exportsucces kunnen worden.

FD

Handschoenen uit

Deze verkiezingen zouden gaan over de inhoud. Ik zie vooral lafheid. NSC van Omtzigt kan wel eens de grootste worden en dat verdient stevig tegengas van andere lijsttrekkers. Maar die trekken een dubbel paar fluwelen handschoenen aan als ze de Redder des Vaderlands tegenkomen. Kritiek op de publiekslieveling levert geen stemmen op. Alleen Laurens Dassen van Volt stribbelt nog weleens tegen.

Terwijl er genoeg politieke punten zijn te scoren. Neem het NSC-voorstel voor een districtenstelsel. Voor het grootste deel van de Tweede Kamer mogen we straks alleen nog op lokale kandidaten stemmen. Ik zie niet hoe je met zo’n 19de-eeuws kiesstelsel onze 21ste-eeuwse problemen oplost. Het leidt tot provincialisme en cliëntelisme. Kan een Kamer vol regionale belangenbehartigers weloverwogen nationaal beleid maken? Moet je je voorstellen hoe een discussie over huisvesting van statushouders zal gaan als ieder Kamerlid z’n eigen postcodegebied tevreden moet houden. Of over nationaal stikstofbeleid. Nederland is te klein voor democratie op kabouterschaal.

Graag een kritische discussie hierover. Voordat we gaan kiezen. Niet pas erna.

FD

Verkiezingsfolklore: ongedekte rekeningen en maffe plannetjes

Verkiezingsprogramma’s lezen, het is geen onverdeeld genoegen. Veel beloftes, weinig financiële onderbouwing. De partijen die hun programma laten doorrekenen door het CPB, volstaan vaak met een verwijzing naar die sommen. Komende woensdag komt het CPB daarmee en zien we hoe men de plannen wil gaan betalen.

Maar ook bij de partijen die hun ideeën niet bij het CPB durven in te leveren (NSC, PVV, BBB, Partij voor de Dieren, SP, FvD), is er een opvallend gebrek aan financiële onderbouwing. De programma’s zijn vooral wensenlijstjes vol toffe voorstellen die pas uitgevoerd gaan worden als de geldbomen eindelijk vrucht dragen.

Maar dat is mijn onderwerp niet nu. In plaats van speuren naar financiële onderbouwing, ging ik op zoek naar de opvallende, vreemde en soms regelrecht maffe plannetjes in de programma’s. Hier een volstrekt arbitrair overzicht van deze verkiezingsfantasietjes.

NSC van Pieter Omtzigt gaat de universiteiten dwingen om het onderwijs grotendeels in het Nederlands te geven. Engels is taboe; dat trekt buitenlandse studenten aan en die moeten weer ergens wonen. Terwijl de wetenschap alles in het Engels doet, moet het bij ons in het Nederlands. Voor de woningmarkt. Alsof je in de 15de eeuw Erasmus verbiedt in het Latijn te communiceren.

VVD haalt een gouwe ouwe van stal: elke huurder van een sociale woning moet zijn woning kunnen kopen. We zijn terug bij Stef Blok. Er zijn al te weinig sociale huurwoningen, maar de wachtlijsten kunnen nog langer. Willen we minder corporatiewoningen?

Dan de nieuwe combinatie Groenlinks-PvdA. We wisten al dat links de kloof tussen flex en vast te groot vond. En dat men bij het motto ‘Flex minder flex, vast minder vast’ het tweede deel steevast vergat. Maar nu duikt een nieuwe variant op: ‘Vast nog vaster’. Men wil ‘ontslag minder makkelijk’ maken. Het Oeso-lijstje waarop Nederland steevast bovenaan prijkt als het land met het strengste ontslagregime, moeten de opstellers van het programma hebben gemist.

Bij de PVV is alles in het (dunne) programma wel op een of andere manier bijzonder. Het voorstel ‘Financiële steun aan ouderen met een laag inkomen voor kosten dierenarts bij zieke huisdieren’ roept veel vragen op. Toch weer een nieuwe toeslag? Waarom alleen de dieren van ouderen? Tellen honden en katten van arme jongeren niet mee?

Veel over boeren en landbouw in het BBB-programma, uiteraard. Maar dan ook opeens de zin: ‘De ECB moet zijn balans versneld afbouwen.’ Hoe is dat zo pardoes het programma gekomen? En weet BBB dat we in het EU-Verdrag hebben beloofd dat regeringen van eurolanden zich nooit zullen bemoeien met het monetaire beleid van de ECB? De onafhankelijkheid van de centrale bank werd juist door Nederland (en Duitsland) zwaar bevochten.

D66 komt met een extra goedkoop ov-kaartje voor buiten de spits: het ‘klimaatticket’. Hun eigen NS-baas Wouter Koolmees wilde de spits duurder maken, omdat dan het materieel schaars is. Maar daar win je geen verkiezingen mee. Dus kiest D66 voor de onhandige weg: goedkoper als er geen schaarste is. Overigens zorgt goedkoop ov vooral voor minder fietskilometers. Elders in het programma wil de partij fietsen juist bevorderen.

Over het CDA kunnen we kort zijn: beetje hypocriet. Softdrugs blijven illegaal, maar er komt wel een ‘hasj-heffing’. Het staat er echt. Bij Partij voor de Dieren had de opsteller misschien net een trekje genomen toen die schreef: ‘Zielloze online allesverkopers worden zwaarder belast.’ Ze bedoelen Bol.com en Booking.com. Die hebben dus geen ziel. Bij ChristenUnie heeft iedereen er daar wel een van. Daarom kan men geestdriftig het kwaad van high-frequency trading op de beurs bestrijden. Flitshandel wordt verboden. Wie vertelt het Flow Traders?

De zieltjes bij de SGP moeten op koers blijven met ‘gratis relatietherapie’. Denk kent zijn achterban en wil goedkopere autoverzekeringen voor taxichauffeurs. FvD wil een Nederlandse missie naar de maan, al twijfelt de partijleider of de mens daar ooit is geweest. JA21 stelt voor dat ‘Mensen al het door werk verdiende geld op een speciale rekening kunnen storten’. Daarover is dan geen vermogensbelasting verschuldigd. Nee, hoe dat werkt snap ik ook niet echt.

Maar in elk geval: er valt wat te kiezen, mensen!

FD

Expats pesten

Lastenverzwaring voor het bedrijfsleven en cadeautjes voor de burger: Den Haag is er dol op. Sinds 2017 is de lastendruk voor bedrijven met 11% gestegen en die voor burgers met 7% gedaald. Is dat genoeg? Nee, zegt de Tweede Kamer. De belastingkorting voor expats wordt daarom flink verlaagd en de opbrengst uitgedeeld aan de ‘pechgeneratie’. U weet wel, die groep jongeren die het geluk heeft in deze tijd af te studeren en kan kiezen uit meerdere, goed betalende banen.

Expats bederven de huurmarkt, vindt Pieter Omtzigt, die de motie indiende. Alsof het binnenlandse wanbeleid niet de echte oorzaak is van het tekort aan huurwoningen. Uit een evaluatie bleek overigens dat de expatregeling ‘doeltreffend en doelmatig’ is. We krijgen een beter vestigingsklimaat en trekken noodzakelijke kenniswerkers aan, voor een relatief lage prijs.

Niemand wil dat horen natuurlijk, want met buitenlanders pesten win je verkiezingen. Opvallend is dat voor buitenlandse expats de regeling wordt versoberd, terwijl het identieke voordeel voor Nederlandse expats in het buitenland geheel in stand blijft. Logisch, die hebben wél stemrecht.

FD