Alle berichten van Mathijs

Voer de voltijdbonus in, want onze arbeidsmarkt is kapot-genivelleerd

Rijk moet meer belasting betalen dan arm. Dat mag zelfs onevenredig veel meer zijn. Progressieve belastingheffing zorgt voor nivellering en is daarmee een vorm van beschaving.

Tot zover zijn we het denk ik wel eens. Maar in de praktijk blijkt dat dit nobele principe ongewenste consequenties heeft. Vooral omdat de belasting wordt geheven over jaarinkomen en niet over het verdiende inkomen per uur. Dan is het onderscheid niet alleen meer tussen arm en rijk, maar ook tussen weinig en veel uren werken. Iemand die een volle werkweek draait, houdt per uur veel minder over dan iemand die het na een paar dagen werken wel mooi vindt. Vinden we dat allemaal ook eerlijk en nobel? Ik vraag het me af.

Misschien nog belangrijker: bij een nivellerende belasting op basis van jaarinkomen, neemt de prikkel om meer uren te gaan werken snel af. Dat Nederland zowel nivelleringskampioen als deeltijdkampioen is, is dan ook geen toeval. Wie eenmaal in deeltijd werkt, merkt dat meer uren werken weinig loont. Bij de huidige krappe arbeidsmarkt is dat een ongewenst bijverschijnsel van onze nivelleringswens.

Het kabinet wil daar iets aan doen. Men denkt na over een nogal botte manier om meer uren werken lonend te maken: de voltijdbonus. Wie een volledige werkweek draait zou dan een speciale belastingkorting krijgen. Daardoor zou de prikkel om meer te werken minder worden gedoofd. Wat mij betreft had men beter kunnen kiezen voor een complete hervorming van het belasting- en toeslagenstelsel, maar zolang dat niet gebeurt is de voltijdbonus een prima lapmiddel om de deeltijdcultuur te doorbreken.

En nee, de voltijdbonus is geen discriminatie van deeltijders. Integendeel: in de huidige situatie wordt juist deeltijdwerk op een absurde manier fiscaal gestimuleerd. Zo’n extra beloning voor voltijders doet niets anders dan die ongelijkheid een beetje rechttrekken. Een beetje, want ook met de voltijdbonus, zal er sprake blijven van een flinke deeltijdsubsidie.

Om duidelijk te maken hoe scheef de situatie op dit moment is, ontkom ik niet aan een simpel rekenvoorbeeld over een deeltijder en een voltijder met dezelfde baan. Het is uiteraard versimpeld. Ik laat veel weg, maar de cijfers komen wel uit de vele rekentools die bijvoorbeeld de belastingdienst online aanbiedt.

Stel, de voltijder werkt veertig uur per week. De deeltijder draait twintig uur. Ze zijn even oud, wonen in een huurhuis en zijn alleenstaande ouder van een minderjarig kind. Hun bruto uurloon is ook precies gelijk: €20. Maar wat ze in per uur netto in hun hand krijgen is verschillend. De voltijder betaalt per uur ruim €4,50 aan inkomstenbelasting, de parttimer slechts €1,30. Het netto uurloon van de eerste ligt daardoor 18% lager dan van de tweede.

En dan zijn er nog de inkomensafhankelijke toeslagen. De deeltijder krijgt zorg- en huurtoeslag, de voltijder heeft daarvoor een te hoog jaarinkomen. Ze krijgen beide kindgebonden budget, maar de voltijder wel minder dan de deeltijder.

Na aftrek van de toeslagen draagt de voltijder jaarlijks ruim €6.000 aan de overheid af, terwijl de parttimer per saldo juist geld ontvangt: bijna €8.500. De werkelijke netto-inkomsten per uur van de eerste bedragen €17 en die van de tweede ruim €28. Verschillende beloning voor hetzelfde werk. Is dat een logisch gevolg van de wens tot nivelleren, waarbij rijk betaalt voor arm? Of betaalt hier de voltijder voor de vrijetijd van de parttimer?

Ik ga het nog wat erger maken: als de parttimer besluit om ook veertig uur per week te werken, een verdubbeling van de uren, dan gaat het uiteindelijke besteedbaar inkomen slechts een vijfde omhoog. Per extra gewerkt uur krijgt deze nieuwe voltijder dan nog geen €6 aan extra koopkracht. Dat is een marginale druk van ruim 70%. Waarom zou je als deeltijdwerker voltijds gaan werken als je dat tegen zo’n schamel loontje moet doen?

Een voltijdbonus is niet eerlijk, stelde het College van de Rechten van de Mens in een rapport, want die trekt voltijders voor. Dat is een onbegrijpelijk oordeel. Juist in de huidige situatie wordt de deeltijder voorgetrokken, en niet zo’n beetje ook. Een voltijdsbonus zal dat een enigzins kunnen rechttrekken. Rijke voltijders betalen dan nog steeds veel meer belasting van arme voltijders, maar de deeltijdsubsidie wordt minder.

(FD)

Niet doorrekenen

Terug van weggeweest: gevaarlijke begrotingstekorten. In de jaren van lage rente, lage inflatie en grote opkoopprogramma’s leek het niet uit te maken hoeveel de overheid leende. Er was altijd wel een koper te vinden voor nieuwe obligaties. Maar die tijd is voorbij.

De Britten stootten als eerste hun neus tegen de dichtklappende deuren van de kapitaalmarkt. Je kunt het als overheid dus toch te dol maken, zo merkte minister van Financiën Kwasi Kwarteng na de presentatie van zijn begroting vol ongedekte belastingverlagingen. Hij had de plannen niet eens laten doorrekenen.

En Nederland? Wij staan er beter voor dan de Britten, met een lagere staatsschuld en een structureel overschot op de betalingsbalans. Maar ook bij onze overheid vliegt het geld er momenteel uit, vooral door het ter elfder ure bedachte prijsplafond voor energie. Daarvan zijn de financiële consequentie onduidelijk.

De plannen zijn niet doorgerekend door het Centraal Planbureau en het is maar de vraag of dat binnenkort nog gaat gebeuren. We hebben voor het eerst in decennia dus geen idee hoe hoog het begrotingstekort volgend jaar gaat zijn. Dat zijn Britse toestanden!

FD

Herverdeling

Is dit de grootste herverdelingsoperatie in de moderne Nederlandse geschiedenis? Zou goed kunnen. Energietoeslag voor minima, hoger minimumloon, hogere uitkeringen, een prijsplafond, lage btw op de energienota. Er wordt met vele miljarden geschoven, waardoor een flink deel van het doorsnee koopkrachtverlies wordt gecompenseerd. Voor lage inkomens resteert mogelijk zelfs een plus.

De inkomensverdeling is typisch een kwestie van politieke voorkeuren en daar hoeven economen geen oordeel over uit te spreken. Maar misschien mogen we wel wijzen op de nadelen.

Zo maken veel van de maatregelen de armoedeval groter, waardoor werken of meer werken minder gaat lonen. De extra verhoging van de AOW maakt de aanstormende vergrijzing nog minder betaalbaar. Het koopkrachtpakket wordt deels gedekt met hogere lasten voor bedrijven. Dat is slecht voor het – ouderwetse term – vestigingsklimaat.

Ten slotte schiet het begrotingstekort hoogstwaarschijnlijk door de Europese 3%-grens en worden ook Nederlandse begrotingsregels aan de kant geschoven. Het koopkrachtbeleid zal Nederland blijvend veranderen, en niet per se ten goede.

FD

Kostencrisis

Eerst hadden we de ‘kredietcrisis’, toen de ‘coronacrisis’. Nu zitten we in de ‘stikstofcrisis’ en de rest van de eeuw in de ‘klimaatcrisis’. Het zijn allemaal sterke woorden. Ritmisch, allitererend, assonerend en met veel harde medeklinkers.

‘Koopkrachtcrisis’ is er ook zo een, zelfs dubbel allitererend. En nu het kabinet er zo maar even €15 mrd tegenaan gooit, past deze crisis ook keurig in het rijtje van die andere miljardenverslindende noodsituaties. Toch vind ik het geen goede term. Koopkrachtcrisis is mij te mild, te veel Consumentenbond en Radar. Alsof het probleem is dat we in de winkel geen duur paar schoenen of een nieuwe laptop kunnen afrekenen, want – o hemel – we zitten even met weinig koopkracht.

Er is veel meer aan de hand dan dat. De extreem dure energie bedreigt de bestaanszekerheid van huishoudens. Zonder overheidsingrijpen dreigen zij financieel kopje onder te gaan. ‘Cost of living crisis’, noemen de Britten het. Dat klink al beter. Maar ‘Kosten-van-levensonderhoud-crisis’ bekt niet. Wat wel? Mijn voorstel: Levenskostencrisis. Afgekort: Kostencrisis. Lekker simpel.

FD

NOPEC

Oliekartel Opec verlaagt de productie. Zo wil het de olieprijs, die door recessievrees wat was gedaald, kunstmatig weer richting de $100 duwen. Dat speelt Rusland, officieel geen lid van het kartel maar inmiddels samen met de Saoedi’s wel aan het roer, enorm in de kaart.

In het Westen zijn we gewend geraakt aan de openlijke marktmanipulatie van de Opec. Maar waarom pikken we dit eigenlijk? Stel je voor dat de graanexporteurs samenspanden om brood duur te houden? Of dat Google en Facebook openlijk afspraken maakten om de internetmarkt onderling te verdelen? Zulke kartels zouden direct op grote juridische en politieke problemen stuiten.

Maar bij olie doen we alsof het doodnormaal is. Het Westen moet de Opec-leden stevig aanpakken. Begin antikartelzaken en bouw dossiers op. Daag de ceo’s van staatsoliebedrijven voor de rechter. Dreig met exportsancties: iPhones, Bentley’s, Gucci-tassen, maar ook baggerdiensten en hightech. Trek investeringen terug.

In de VS diende de Democratische senator Chuck Schumer al een ‘Nopec-wet’ in waarmee het kartel kan worden aangeklaagd. Laten we in Europa dat voorbeeld snel volgen.

FD

Miljardenpakket zonder dekking is misschien iets te veel van het goede

We krijgen een prijsplafond voor energie en dat mag wat kosten. Waarschijnlijk zo’n €20 mrd, maar het kan ook het dubbele zijn. Of valt het juist mee? Als de gas- en elektriciteitsprijzen dalen hoeft de overheid minder bij te leggen. Misschien zelfs slechts €5 mrd. Het prijsplafond gaat dus ergens tussen de €5 mrd en €40 mrd kosten. Het eerlijke antwoord: het kabinet weet het niet.

Dat krijg je met dit soort ‘openeinderegelingen’. De overheid neemt een flink deel van het prijsrisico van de burger over, en bij risico’s is het nu eenmaal zo dat je niet van tevoren kunt zeggen wat dat kost. Toch wilde de Tweede Kamer donderdag wel al weten hoe groot het gat in de begroting ging worden en hoe minister van Financiën Sigrid Kaag dat gat denkt te gaan vullen. Of beter: een flink deel van de Kamer wilde vooraf de belofte dat het gat juist niet zou worden gedicht. ‘Het mag van mij in de staatsschuld lopen’, zei financieel woordvoerder Henk Nijboer van de PvdA. Hij kreeg geen weerwoord van zijn collega’s.

Miljarden koopkrachtsteun ‘in de staatsschuld laten lopen’. Ik vind daar wel iets van. Er was een tijd dat lenen voor dit soort uitgaven uit den boze was. Koopkrachtsteun is geld dat je uitgeeft en daarna voor altijd kwijt bent. Voor dat soort bestedingen zou de overheid eigenlijk niet moeten lenen. Er zou op de begroting van hetzelfde jaar dekking voor moeten worden gevonden. Lenen doe je voor investeringen die meerdere jaren meegaan, en liefst ook genoeg rendement opleveren om de rente te kunnen betalen. Dus wel lenen voor dijken, viaducten, windmolens en onderwijs, maar niet voor ‘ijsjes voor ambtenaren’, zoals econoom Rick van der Ploeg generaties economiestudenten voorhield. Zodra de ijsjes zijn opgelikt, rest alleen de schuld.

Zijn er geen uitzonderingen op deze regel? Jawel, tijdens diepe recessies kan de overheid ook geld lenen voor lastenverlichting en hogere overheidsconsumptie. Meer ijsjes betekent dan meer werk in de ijsfabriek. De werkloosheid daalt, het inkomen stijgt en zo trekt de economie zich aan de eigen haren uit de recessie. En Keynes zag dat het goed was.

Aan het begin van de coronapandemie was te zien hoe goed dit kan werken. Na de diepste Nederlandse recessie ooit, in de eerste twee kwartalen van 2020, kwam de overheid met een enorm steunpakket. De recessie was mede daardoor snel voorbij. Latere steunpakketten waren minder goed getimed. In 2021 ging het daardoor te snel goed — arbeidskrapte, tekorten en inflatie waren het gevolg.

Hoe zal dat voor het huidige koopkrachtpakket uitpakken? De Nederlandse economie koelt af, maar veel minder dan in 2020. Het Centraal Planbureau verwacht gewoon weer groei volgend jaar, terwijl de arbeidsmarkt ongekend krap blijft. Ongedekte miljarden zijn dan olie op het inflatievuur. De Tweede Kamer had om extra lastenverzwaring moeten vragen, of misschien zelfs om bezuinigingen, in plaats van eisen dat de miljarden allemaal extra worden geleend.

De dekking rammelt dus. Maar hoe zit het met het steunpakket zelf? Dat ziet er veel positiever uit. In elk geval in de berekeningen van het kabinet zelf, die deze week naar buiten kwamen. Daaruit blijkt dat zonder steunpakketten de energiecrisis enorm zou inhakken op de huishoudbudgetten. De 20% laagste inkomens gaan er in doorsnee bijna 15% op achteruit. Voor rijkere groepen is dat verlies minder. De energiecrisis is dus zeer denivellerend.

Het koopkrachtpakket van Prinsjesdag, nog zonder prijsplafond, pakt die denivellering aan, maar lage inkomensgroepen zien hun besteedbaar inkomen nog wel terugvallen. Overigens zijn deze sommen zonder eventuele loonstijgingen, dus geven ze niet per se het complete koopkrachtbeeld. Er zit ook een flinke spreiding in de uitkomsten, die heb ik in bovenstaande grafiek niet meegenomen.

Met het koopkrachtpakket van Prinsjesdag én het prijsplafond is er zelfs sprake van enige nivellering. De laagste inkomens gaan er per saldo zelfs op vooruit. Eerder kwam het CPB tot een soortgelijke conclusie. Ook de hogere inkomens voelen door de steun en het plafond nog maar weinig van de energiecrisis.

Volgens de eigen sommen van het Kabinet doet het beleid dus wat het beoogt. Een cynicus zou kunnen zeggen: misschien is het allemaal zelfs wel wat te veel van het goede. Zeker als de dekking voor de miljarden ontbreekt.

FD

Geld voor jezelf

Elke crisis heeft z’n overreactie. Tijdens corona was dat de avondklok: hielp niets, maakte iedereen boos en was dus contraproductief. Tijdens de kredietcrisis compenseerde de overheid het spaargeld van iedereen die zo inhalig was om dat bij Icesave te stallen, inclusief de idioot hoge lokrente. En gedurende de oliecrisis van 50 jaar geleden ging benzine drie weken op de bon, terwijl er nooit een echt tekort was.

Wat is de onzinnige overreactie tijdens de huidige kostencrisis? Mijn idee: de €190 die alle huishoudens in november en december via de energierekening ontvangen. Het prijsplafond voor energie gaat op 1 januari in, de Tweede Kamer vindt dat te laat, dus trekt het kabinet €2,6 mrd uit voor deze compleet ongerichte maatregel. Toen Trump in 2020 cheques uitdeelde aan alle Amerikanen, lachten we hem uit. Nederland doet nu precies hetzelfde.

Wie gaat dat betalen? Wij allemaal, natuurlijk. En onze kinderen. We geven geld aan onszelf en denken zo goedkoper uit te zijn. Arm en rijk, energiezuinig of -verspillend, iedereen krijgt €190. Het dient slechts om de Kamer te paaien en om de burger koest te houden.

FD

Solidariteit

De Duitse regering wil €200 miljard uitgeven aan energiesubsidies voor burgers en bedrijven. Dat leidt tot woede in Europese hoofdsteden. Het land dat Europa verslaafd maakte aan Russisch gas, helpt wel de eigen bevolking, maar laat armere EU-lidstaten aan hun lot over. Het is ‘een middelvinger naar Europa’, zegt een anonieme EU-bestuurder tegen nieuwssite Politico. Eurocommissaris Gentiloni pleit voor een Europese aanpak. De vertrekkende Italiaanse premier Draghi vindt dat niet begrotingsruimte, maar solidariteit leidend moet zijn.

De kritiek richt zich op Duitsland, maar gaat net zo goed over Nederland. Ook wij moeten cold turkey afkicken van onze gasverslaving en trekken daar tientallen miljarden voor uit. Verdient Nederland ook de middelvinger?

Welnee. Dat Duitsland en Nederland de eigen bevolking kunnen steunen, komt doordat we daar het geld voor hebben. Met bezuinigingen en hervormingen is de ruimte voor de steun gecreëerd. Zolang de Italianen iedere hervormingsgezinde regering wegstemmen en de Fransen niet eens de pensioenleeftijd kunnen verhogen, heeft hun roep om solidariteit niets om het lijf.

FD

Barbaren aan de poort

Elke trend verdient zijn tegentrend. Maar bij de trend van duurzaam beleggen gaat dat nu wel erg ruig. Na een paar jaar van enthousiasme over ‘ESG-beleggen’, met aandacht voor milieu, mens en maatschappij, is de stemming snel aan het omslaan.

The Economist verklaarde duurzaam beleggen tot een ‘kapot idee’. The New York Times noemde het een ‘scam’. En dit weekend stond in deze krant een kritisch artikel van AFM-directeur Laura van Geest. Kritiek is natuurlijk goed, want alleen zo kan de ESG-markt volwassen worden. Maar terwijl goedwillende krachten strijden over de details van een eerlijke kapitaalmarkt, wordt de echte bedreiging genegeerd.

Vooral in de VS staan al meer oerconservatieve beleggers op, die bedrijven willen dwingen om hun ESG-agenda overboord te zetten en weer lekker te gaan vervuilen en discrimineren. Republikeinse politici verbieden pensioenfondsen milieu en mens mee te nemen in hun beleggingsstrategie. Een grote activistische belegger zet zelfs speciale beleggingsfondsen in om ‘woke-bedrijven’ te bestrijden. De barbaren staan weer aan de poort. Als we niet uitkijken komen ze straks ook naar Europa.

FD

Krimpen voor het klimaat? Onnodig en contraproductief

‘Elke baby draagt bij aan de opwarming, dus ik blijf kinderloos.’ Misschien nog te vroeg om van een trend te spreken, maar er zijn jonge mensen die zo redeneren. ‘Een kind is veel schadelijker dan af en toe vlees eten of vliegen’, zei Kaja bij RTL Nieuws. ‘Ik wil geen kinderen vanwege het klimaat’ (Joppe in Linda). ‘Een extra kind is ook weer extra vervuiling’ (Lindsey bij Nieuwsuur).

De Britten noemen het een birth strike. In Nederland heet het ‘baarschaamte’. Kinderloos blijven voor het klimaat is de meest extreme variant van het oude adagium van de harde kern van de milieubeweging: ‘Red de wereld: word ongelukkig.’ De enige manier om onze planeet te redden zou dan zijn: minderen en verarmen. Degrowth is de modieuze term hiervoor. We overschrijden onze ecologische en klimatologische grenzen. Earth Overshoot Day, de dag waarop we de jaarlijkse draagkracht van de aarde geheel hebben opgemaakt, valt ieder jaar weer een paar dagen eerder. In 2022 was de planeet op 27 juli uitgeput. Stoppen met groeien en terug naar de tijd van voor massaproductie en consumentisme lijkt de enige oplossing. Liefst met veel minder mensen, dus even geen baby’s meer maken.

Ik ben niet overtuigd. Ik denk dat we niet hoeven te krimpen om het klimaat te redden. En dat we dat ook niet kunnen.

Het hoeft niet, omdat de economie kan groeien, terwijl de uitstoot krimpt. Dat is in elk geval de gedachte achter het Europese Fit-For-55-programma. Om in 2030 op een CO₂-reductie van 55% uit te komen, en in 2050 zelfs op netto-uitstoot van nul, gaat men de economie niet in een diepe depressie sturen. Men wil ontkoppeling van economie en emissies, dus de economie mag in 2030 groter zijn dan nu, mits de CO₂-uitstoot maar veel lager is.

Onmogelijk? Niet volgens de klimaatonderzoekers van het IPCC. Uit hun laatste rapport blijkt dat in 23 landen tussen 2015 en 2018 de economie groeide, terwijl de uitstoot daalde: absolute ontkoppeling. Dat kwam vooral door grootschalige investeringen in wind- en zonne-energie. Eerder kwamen de Oeso en het Duitse DIW tot een soortgelijke conclusie: ontkoppelen kan en gebeurt ook al in sommige landen.

Oxford-econoom Max Roser, oprichter van de voortreffelijke datawebsite OurWorldinData.org, zette onlangs landen met ontkoppeling op een rij. Een deel van de grafieken zijn (met zijn toestemming) gereproduceerd bij dit artikel. Van Japan tot Nederland, van Duitsland tot Roemenië, in veel landen ging tussen 2005 en 2019 het bbp omhoog, maar de uitstoot omlaag. Let op: de uitstootcijfers die Roser gebruikt, zijn gecorrigeerd voor import en export. Dus de uitstoot die bijvoorbeeld in China plaatsvindt om producten voor Nederlandse consumenten te maken, telt in principe ook mee als Nederlandse emissie.

Geldt die ontkoppeling ook voor de wereld als geheel? Zeker niet. De grafieken van Roser laten slechts zien wat mogelijk is in sommige landen, niet wat de wereld als geheel nu al doet. Bovendien is de afname van emissies in de landen die wel ontkoppelen, nog lang niet genoeg. Maar het klimaatbeleid staat dan ook nog maar in de kinderschoenen. Grootschalige en mondiale CO₂-beprijzing, handelsregels die vervuilende exportlanden toegang tot markten belemmeren, veel strengere producteisen, toezichthouders die de financiële sector dwingen fossiele bezittingen af te waarderen — er zijn nog zo veel beleidsopties voordat krimp van economie en bevolking op tafel hoeft te komen.

En laten we eerlijk zijn: in democratische landen zal een politieke agenda van armoede en kinderloosheid nooit een meerderheid krijgen. De degrowth-agenda heeft een griezelige dictator nodig. Misschien nog fataler voor de antigroeigedachte: de energietransitie zelf zal nooit lukken als de economie als geheel tegelijk moet krimpen. De transitie vergt enorme investeringen in windmolens, warmtepompen, kerncentrales, CO₂-afvang en wat al niet meer. Daar krijg je economische groei van, of je wil of niet. En ook zonder nieuwe generaties uitvinders en technici gaat het niet lukken.

Met minder euro’s en minder mensen gaan we het klimaatprobleem niet oplossen. Of het wel lukt met minder broeikasgassen per euro en per mens, durf ik ook niet te zeggen. Maar de kans op succes is dan wel groter.

FD