Vliegende euro’s

Er komen nieuwe eurobiljetten. In 2026 zijn we af van dat saaie geld met die laffe, niet-bestaande poorten en bruggen. Euroburgers bedachten voor de nieuwe briefjes twee mogelijke thema’s: Europese cultuur en rivieren/vogels. Wij hadden ooit die mooie ‘snip’ (100 gulden), dus laten we hopen op biljetten met vogels. Welke vogels? Ik zou het wel weten.

De grootste coupure, het €200-biljet, is er voor criminelen en witwassers. Daarop mag de Lammergier, Europa’s grootste vogel, die zich voedt met kadavers en botten. Op de €100 zetten we de Oeverpieper, als eerbetoon aan al die beste stuurlui aan wal, die het altijd beter weten dan de ECB.

Dan de €50, het meest vervalste biljet. Daarop komt de Grote jager, een roofmeeuw die andere vogels aanvalt tot deze hun prooi laten vallen. Het Paapje komt op de €20, omdat het monetaire beleid al meer afglijdt van het calvinistische noorden naar het paapse zuiden. Op de €10 kan de Krombek-strandloper, voor al die keren dat de ECB-bestuurders niet met één mond spreken.

En het €5-biljet? De Lachstern, want €5 uit 2001 is nu een lachwekkende €3 waard. Beter: maak er maar een munt van.

FD

Politieke willekeur

Veel politieke commentaren over de formatie, maar nog geen speltheoreticus die uitlegt waar we in vredesnaam naar zitten te kijken. Zitten de partijen gevangen in een prisoner’s dilemma of is het toch een dictator game? En welke strategie gebruiken de hoofdrolspelers?

Speltheorie was voor mij slechts een bijvak, toch waag ik een poging. Wat PVV, NSC en VVD doen lijkt nogal random. Wilders zet z’n standpunten in de ijskast maar haalt ze er om de haverklap weer uit. Omtzigt wil niet samenwerken maar sluit dat ook niet uit en komt steeds met nieuwe voorwaarden. Yesilgöz wilde eerst met de PVV regeren maar nu alleen gedogen. Het lijkt allemaal erg willekeurig.

Deze strategie heeft een naam: mixed strategy. Door je acties te randomiseren, voorkom je dat de tegenstander ze kan voorspellen. Zoals de penaltynemer die willekeurig een hoek kiest om te voorkomen dat de keeper kan anticiperen. Onvoorspelbaarheid als kracht.

Alleen de BBB speelt niet mee. ‘Het land besturen is geen spel’, zegt Van der Plas. Dat klopt. Maar de formatie is dat wel. Een heel serieus spel, dat je maar beter serieus kunt meespelen.

FD

Inflatie toch van voorbijgaande aard. Wat doet de ECB?

Is het al laat genoeg in het jaar om columnisten en andere praatjesmakers af te rekenen op hun voorspellingen van begin 2023? Ik zeg: kom maar op! In januari schreef ik in het FD: ‘Wordt 2023 het jaar waarin de inflatie sneller afneemt dan verwacht?’ Ja, ik had de voorspelling lafjes verpakt in een vraag, maar de goede verstaander begreep dat ik verwachtte dat het met de gevreesde loon-prijsspiraal en de acceleratie van inflatie wel mee zou vallen.

Daarom kop ik, een klein jaar later, graag mijn eigen voorzet in het doel: de inflatie is dit jaar sneller afgenomen dan verwacht. Lonen zijn wel gestegen, maar dat was een inhaaleffect omdat een jaar eerder de lonen bij de prijzen waren achtergebleven. Ook de krappe arbeidsmarkt speelt een rol. Van een zichzelf versterkende spiraal en al verder oplopende inflatie is geen sprake.

Voor Nederland is dat allemaal trouwens niet eenvoudig te zien. Het Centraal Bureau voor de Statistiek stelde ruim een jaar lang het Nederlandse consumentenprijspeil vast op basis van verkeerde energieprijzen, en die meetfout werkte tot en met oktober 2023 in het inflatiecijfer door. Pas afgelopen maand hadden we weer een betrouwbare meting, maar hoe de inflatie zich sinds begin 2022 van maand op maand precies heeft ontwikkeld, zal in officiële cijfers nooit meer precies zichtbaar zijn.

De Europese cijfers laten het inflatiepad wel netjes zien, en zijn ook relevanter omdat ons monetaire beleid op basis van de inflatie in het hele eurogebied wordt bepaald. Afgelopen november viel deze euro-inflatie terug naar 2,4%, dicht bij het ECB-doel van 2%. En dat komt niet alleen doordat de energieprijzen nu een stuk lager liggen dan in november 2022. Ook de kerninflatie, zonder energie- en voedselprijzen, is snel aan het dalen. Die daling gaat natuurlijk langzamer, omdat de doorwerking in lonen en prijzen in Europa traditioneel traag verloopt.

Behalve energie zijn ook veel grondstoffen nu goedkoper dan een jaar geleden. De voedselprijzenindex van de FAO is al een jaar aan het dalen. Metaalprijzen gingen omlaag. Kunstmest werd goedkoper. En zelfs zonnebloemolie (weet u nog, die zonnebloemoliecrisis van begin 2022?) kost weer net zoveel als een paar jaar geleden. Ook andere opdrijvende kosten zijn gedaald: de prijs voor het verschepen van een container vertienvoudigde in 2021 en 2022. Inmiddels is dat weer net zo goedkoop als voor corona, en vrezen de rederijen nog verdere daling.

Wordt het niet eens tijd voor centrale banken om op de snelle inflatiedaling te reageren? Tijdens de inflatiepiek verhoogde de ECB de rente met een snelheid die nog nooit was vertoond, naar het hoogste peil sinds de start van de euro. Men zette alles op alles om te voorkomen dat de kostenschokken van 2022 zouden leiden tot langdurig hoge inflatie. Die strijd lijkt gewonnen. Maar de ECB-bestuurders doen er alles aan om iedere suggestie van een snelle rentedaling in de knop te breken. De rente blijft nog lang hoog, zeggen zij, want misschien steekt de inflatie wel weer de kop op.

Ondertussen werpt de hoge rente zijn schaduw ver vooruit. Monetaire verkrapping werkt met een vertraging van één tot anderhalf jaar, dus ook al wordt de rente niet langer iedere zes weken verhoogd, het effect op de economie is nog lang niet uitgewerkt.

Terwijl die economie juist wel wat steun kan gebruiken. Het eurogebied balanceert op de rand van een recessie. Vooral de industrie heeft het zwaar. De laatste inkoopmanagersindex voorspelt dat de productiekrimp nog wel even zal aanhouden. Snel herstel is niet waarschijnlijk, maar de ECB houdt de voet stevig op de rem.

Sommige economen voorspelden in 2022 dat de inflatiepiek tijdelijk zou zijn. Of beter: transitory, dus van voorbijgaande aard. Monetair beleid zou niet al te restrictief moeten zijn, want grondstofprijzen zouden van zichzelf weer stabiliseren. Door alle verhalen over een naderende loon-prijsspiraal en alle paniek over de koopkracht, werd er nauwelijks naar hen geluisterd. Maar terugkijkend hadden ze zeker een goed punt.

‘Team Transitory vindicated!’, schreef econoom Paul Krugman triomfantelijk op Bluesky (een Twittervariant waar het nog wel leuk is). Wanneer krijgt de ECB dit ook door?

FD

In de ijskast

Wilders’ ongrondwettelijke plannen moeten in de ijskast. Met een hangslot erop. En een alarmsysteem. Anders wil Omtzigt niet met hem praten. Het kan weleens een hele lange formatie worden.

Ook elders gaat van alles de ijskast in. Met het vooruitzicht op een coalitie van partijen die arbeidsmigratie willen ontmoedigen, klimaat- en stikstofbeleid ‘onzinnig’ noemen (PVV), het Klimaatfonds willen opheffen (PVV en NSC) en het Nationale Groeifonds willen schrappen (NSC), moeten bedrijven hun prioriteiten herzien. Niet over een hele lange tijd, maar nu meteen.

Want zo werkt het bij investeringsbeslissingen: verwachtingen voor de lange termijn bepalen het handelen op dit moment. Projecten om technici van buiten de EU te halen, bijvoorbeeld voor de energietransitie, zien er sinds opeens minder veelbelovend uit. Hetzelfde geldt voor pilots om buitenlandse zorgmedewerkers te lokken. Innovatieve investeringen die steun van de overheid nodig hebben, zijn plotseling veel risicovoller. En plannen om aan toekomstige milieueisen te voldoen lijken minder urgent. Even in de ijskast, om er misschien nooit meer uit te komen.

FD

Kosten en baten

Hoe weet je of iemand oprecht is of huichelt? Moeilijke vraag. Maar je kunt er economisch naar kijken: wat zijn de kosten en baten? Een standpunt dat politiek kapitaal kost, kiezers verjaagt en de kans op regeren minimaliseert, is waarschijnlijk oprecht en gemeend. Zegt een politicus opeens iets anders en buigt hij mee met de geldende normen op jacht naar politieke baten? Dan zou het wel eens puur opportunisme kunnen zijn.

Dus als iemand plotseling – ik noem maar wat – overtuigingen over onderwijs- en godsdienstvrijheid, bewondering voor Orban en Poetin en afkeer van de instituties van de rechtsstaat (parlement, rechters, pers), aan de kant schuift in ruil voor regeringsmacht, dan is een oprechte bekering niet waarschijnlijk.

Hoe houdbaar is zo’n bekering uit berekening als de overwinning eenmaal binnen is? De kosten van terugkeer naar de oude, oprecht gevoelde denkbeelden zijn dan gering. De baten zijn al binnen. Zo’n politicus werpt de schaapskleren af en bezoekt ongevraagd een inloopavond over asielzoekers in Kijkduin. Om de boel eens lekker op te jutten en te laten zien dat hij oprecht de oude is gebleven.

FD

Nederland eerst

‘America First, maar mag Nederland op de tweede plaats?’, vroeg Arjen Lubach in 2017. Zes jaar later nemen we daar geen genoegen meer mee. Met de slogan ‘Nederlanders weer op 1’ werd de PVV de grootste partij.

Hoe zet je Nederland op één? Grenzen dicht, dijken omhoog, buitenlanders eruit en internationale samenwerking beëindigen, denkt Wilders. Maar dat is voor een klein, vergrijzend land met een open economie een doodlopende weg.

Hoe krijgen we de Nederlander dan wel op de eerste plaats? Door precies het tegendeel te doen. Vecht voor een sterke en constructieve positie in de Europese Unie, zodat onze stem wordt gehoord. Zoek samenwerking met onze grootste handelspartners, puur uit economisch eigenbelang. Versterk via handelsakkoorden met strategische partners ons buitenlandbeleid. Overtuig andere landen samen met Nederland een streng klimaatbeleid te voeren, om te voorkomen dat straks al ons geld naar dijkverhoging gaat. Blijf Oekraïne militair steunen, zodat Poetin onze vrijheid niet kan bedreigen. Ja, het zijn allemaal open deuren. Maar in tijden als deze moeten die blijkbaar weer worden ingetrapt.

FD

Gefeliciteerd verkiezings­winnaars, en succes met de recessie-economie

Na de verkiezingen volgt de fase van coalitievorming en gaat de politiek zich even vooral met zichzelf bezighouden. De dagen van intensief contact met de buitenwereld zijn voorbij, die van stille strategie en introspectie zijn begonnen. Zo hoort dat ook. Maar er komt een moment dat er echt over inhoud moet worden gesproken. Over gewenste beleidsmaatregelen en de geldbedragen die daarbij horen.

Vooral over die bedragen moet ditmaal nog veel duidelijk worden, zeker als de coalitie over rechts gaat. PVV, NSC en BBB schuiven aan tafel zonder doorrekening van hun programma’s en zelfs ook zonder eigen schattingen van de financiële consequenties van hun plannen. Die ontbraken in de verkiezingsprogramma’s.

Dat gebeurt eigenlijk nooit. Het enige precedent is de LPF, die in 2002 bij de coalitiebesprekingen aanschoof (en uiteindelijk zou meeregeren) zonder doorgerekend verkiezingsprogramma.

Als de VVD haar nieuwgekozen isolement volhoudt en de drie andere rechtse partijen gaan onderhandelen over een minderheidskabinet, zal geen daarvan een overzicht van de kosten en baten van de eigen voorstellen op tafel kunnen leggen. Een unicum.

Er is nog een complicerende factor voor de onderhandelende partijen: de begroting is uit balans en er komen tegenvallers aan. Volgens topambtenaren van de Studiegroep Begrotingsruimte komt de schatkist de komende kabinetsperiode jaarlijks €17 mrd te kort. Het gat op de begroting kan de onderhandelingen verzuren, want er is tijdens de verkiezingen vooral veel extra geld beloofd. Dat is er eigenlijk niet.

En het komt er ook niet snel, want de Nederlandse economie is in een recessie beland. Het is een bijzondere recessie: bijzonder lang, bijzonder ondiep en met een bijzonder laag blijvende werkloosheid.

Is het dan wel een echte recessie? Voor wie de simpele definitie van een ‘technische recessie’ gebruikt wel. Twee kwartalen met negatieve groei van het bruto binnenlands product (bbp) zijn daarvoor voldoende. Nederland beleefde in de herfst al het derde krimpkwartaal op rij, dus ja: we zitten in een technische recessie.

Zo’n reeks van drie opvolgende kwartalen met krimp is uitzonderlijk. Sinds de jaren 90 van de vorige eeuw kwam het slechts één keer eerder voor. Tijdens de kredietcrisis kromp de economie ook drie kwartalen op rij. Begin 2009 zelfs met 3,6% op kwartaalbasis. Dat was de grootste gemeten krimp tot dan toe.

Een paar jaar later, toen de eurocrisis uitbrak, ging het bbp ook langdurig omlaag. Maar op twee krimpkwartalen volgde toen telkens weer een kwartaal zonder krimp. Puur toeval natuurlijk, maar er werd geen nieuw record gezet.

In het eerste coronajaar werd het negatieve record van de kredietcrisis wel overtroffen. In de lente van 2020 kromp het bbp met 4,3%. In de zomer ging de economie weer open en werd een flink deel van de neergang goedgemaakt. Ook daarna bleef de economie — ondanks lockdowns en avondklokken —groeien. Daar kwam met de energiecrisis van 2022 een einde aan. Overheidssteun en het prijsplafond stutten de economie eerst nog, maar vanaf begin 2023 is de economie ieder kwartaal gekrompen.

Je hoeft geen doemdenker te zijn om te verwachten dat ook het vierde kwartaal de krimp nog niet is omgeslagen in groei. De meeste indicatoren zitten nog in het rood en de renteverhogingen van de Europese Centrale Bank werken nog steeds door in de reële economie. Met een vierde krimpkwartaal zou er een nieuw Nederlands record worden gezet: nog nooit duurde een recessie zo lang.

Gelukkig is de recessie ook ondiep. Vergeleken met 2009 en 2020 is de krimp gering. Omdat de krappe arbeidsmarkt voorkomt dat de werkloosheid snel stijgt, komt er geen vliegwieleffect op gang, van al verder dalende consumptie en steeds lagere productie. Met dank aan de massaal pensionerende babyboomers. Er zullen economen zijn die dit daarom geen echte recessie vinden. Daarvoor moet de werkloosheid serieus oplopen. Zij spreken liever van stagnatie of stilstand.

Hoe je het ook noemt: krimp zal tegenvallers opleveren en dat maakt coalitievorming moeilijk. Onderhandelen over de verdeling van overvloed is makkelijk, samen bepalen wat er allemaal niet meer kan een stuk lastiger. Zeker als partijen eigenlijk nog geen idee hebben van wat hun voorstellen gaan kosten.

FD

Vergrijzen zonder migranten

Veel minder arbeidsmigranten, dat is blijkbaar wat de kiezer wil. Net nu de autochtone beroepsbevolking begint te krimpen, gaan we het zonder buitenlandse werknemers proberen.

Nee, je kunt met migratie de vergrijzing niet oplossen. Migranten worden ook oud. Maar je kunt ermee wel de scherpe kanten van de demografische ontwikkeling afschaven en de overgang naar een bevolkingsopbouw met veel gepensioneerden en weinig werkenden dragelijker maken.

Kun je ook prettig vergrijzen zonder migranten? Er is een land dat het probeert: Japan. De vergrijzing is daar al verder dan bij ons en migranten komen er nauwelijks in. Onder de kop ‘Shrinkonimics, policy lessons from Japan’ schetst het IMF de gevolgen. Een krimpende beroepsbevolking zorgt voor een kleinere economie, terwijl er juist meer geld nodig is voor zorg en pensioen. Om dat te dekken moeten btw en premies omhoog. Net als de eigen bijdrage aan zorgkosten. Investeringen dalen omdat de overheid meer leent. En de inkomensverschillen tussen jong (arm) en oud (rijk) nemen toe.

Benieuwd wat de Nederlandse politiek verzint om aan dit krimponomie-scenario te ontkomen.

FD

Zonder sommen

Na de verkiezingsroes komt de formatiekater. Want net als de winnaars beginnen aan dat leuke potje kwartetten met standpunten en beloften, stapt er een ambtenaar van Financiën binnen. In zijn hand een A4’tje met de financiële ruimte van het nieuwe kabinet, cijfers over het oplopende tekort en de mogelijke maatregelen om orde op zaken te stellen.

Voor partijen die hun programma’s lieten doorrekenen, is de pijn te overzien. Men kent de kosten van de plannen, dus zo’n confrontatie met de financiële werkelijkheid is overkomelijk. Maar mogelijk schuiven er straks drie partijen aan zonder deze kennis. Zonder doorrekening én zonder degelijke financiële onderbouwing in het programma.

Zo staat in het NSC-programma wel een hoofdstuk ‘Overheidsfinanciën op orde’, maar daarin worden geen bedragen genoemd. Ook het beloofde lijstje met ‘plussen en minnen’ is er nooit gekomen. Het PVV-programma heeft een pagina ‘Financiën’, maar weer zonder bedragen te noemen. Voor de BBB was zelfs zo’n cijferloze paragraaf te veel gevraagd.

De essentiële sommen worden dus pas na de verkiezingen gemaakt. Het kan weleens een lange formatie worden.

FD

Geerts sprookje

Eerst Doornroosje, daarna Assepoester. De campagne verloopt voor de PVV als een sprookje. Yeşilgöz kuste Wilders liefdevol wakker uit zijn oppositieslaap. Daarna veranderde een toverfee hem in het mooiste meisje van het verkiezingsbal, met een jurk van zacht satijn die alle harde standpunten verhult.

Even is niemand een heks, niemand knettergek en niemand een landverrader. Het kabinet wordt even niet weggestuurd en Marokkanen mogen even blijven. Maar straks, als de klok twaalf uur slaat en de stembussen sluiten, verandert Assepoester weer in de oude Wilders. In zijn woorden: het zit nou eenmaal in m’n DNA.

Hoe ziet dat er dan uit? Lees zijn programma. Geen klimaatbeleid. Geen stikstofbeleid. Verbod op islamitische scholen, korans en moskeeën. Een totale asielstop. Soldaten aan de grens. Hoofdoekjesverbod in overheidsgebouwen. Turkije uit de NAVO. Een Nexit-referendum. Geen wapens voor Oekraïne. En docenten die het over klimaat, gender of de Nederlandse rol in de slavernij willen hebben, krijgen een muilkorf.

Maar grootmoeder, waarom heeft u zo’n grote mond? vraagt de kiezer naïef. Wilders weet wel waarom.

FD