Haal de prikkelbelasting weg bij Financiën en geef iedere Nederlander een eigen melkkoe

Er moet een suikertaks komen, stelde de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving afgelopen week. Dan worden snoep en frisdranken duurder en mensen gezonder. Het was maar een van de vele maatregelen uit een rapport vol aanbevelingen. Maar ik pik ‘m er hier uit, omdat de suikertaks past in een hernieuwd vertrouwen in prijsprikkels als middel om gedrag bij te sturen.

We zien dat ook bij pleidooien voor CO2-belasting, voor vleestaks, voor spitsheffingen en rekeningrijden. Deze zomer komt er eindelijk statiegeld op kleine plastic flesjes, zodat we die rotzooi niet meer in de berm gooien. En er wordt serieus nagedacht om dat systeem uit te breiden naar blikjes. (Ik zeg: doen!) Beleggers op de huizenmarkt worden afgeschrikt met hogere overdrachtsbelasting, starters juist aangemoedigd met een nultarief. Voor elektrische auto’s betaal je geen wegenbelasting, wie een vieze auto koopt is meer bpm kwijt, op gas wordt een hogere energiebelasting geheven dan op elektriciteit en als we straks weer op vliegvakantie gaan, moeten we per ticket een kleine acht euro aan vliegbelasting aftikken.

De opbrengst van ‘prikkelbelastingen’ is de afgelopen kwart eeuw flink toegenomen. Vooral op tabak en energie wordt steeds meer belasting geheven. Als percentage van de totale belastinginkomsten blijft het echter redelijk constant. Milieuheffingen blijven hangen rond de 8%, het aandeel van accijns op genotsmiddelen is zelfs iets gedaald van 3% naar 2%.

Veel economen hopen dat die percentages flink gaan stijgen. Met subtiele prijsprikkels onwenselijk gedrag bijsturen, dat is precies waar ze al decennia voor pleiten. Het is zoveel efficiënter en liberaler dan het alternatief: harde verboden en geboden. Mensen blijven vrij om zelf te kiezen, alleen de maatschappelijke kosten van hun gedrag voelen ze (gedeeltelijk) in hun portemonnee. Het is ‘economisme’ puur sang, maar dan van een soort waar zelfs GroenLinks voor kan zijn.

Maar wat economen leuk vinden, wordt door de rest van de mensheid meestal niet als een feestje beschouwd. Alles wordt duurder! Daar gaat onze koopkracht! Ze doen dit alleen maar om de schatkist te spekken! Eerst was de auto de melkkoe, nu ook nog het vliegtuig en de fles frisdrank!

Het zijn niet eens onterechte verwijten. Want het gaat bij de prikkelbelastingen niet om de opbrengst, maar om het gedragseffect, dus de belastinginkomsten kunnen prima aan de bevolking en bedrijven worden teruggegeven, bijvoorbeeld via verlaging van de inkomsten- en winstbelasting. Maar daar kiest de politiek nooit voor. Het geld loopt altijd automatisch de schatkist in, of wordt gebruikt voor geoormerkte uitgaven.

Voor economen maakt dat overigens niet zoveel uit. Besteed de opbrengst van de suikertaks en ticketbelasting maar aan zaken van algemeen belang, ook dan blijft het gedragseffect gewoon werken. Maar de perceptie van de taks of heffing bij het publiek verandert er wel door. En ook die van de ambtenaren van het ministerie van Financiën, want die gaan – zo blijkt in de praktijk – de opbrengst van prikkelbelastingen ook steeds meer zien als een zekere en noodzakelijke inkomstenbron.

En dan gaat het mis, want het effect op gedrag en het effect op de inkomsten gaan elkaar tegenwerken. Verhoog de sigarettenaccijns zodat iedereen stopt met roken, en er valt een gat in de begroting. Maak benzine duur zodat iedereen elektrisch gaat rijden, en opeens vallen de accijnsinkomsten tegen. Er is nu zelfs een plan om speciaal rekeningrijden voor elektrische auto’s in te voeren, om het verlies aan brandstofaccijns op te vangen. Dan zijn de inkomsten dus belangrijker geworden dan het gedragseffect en kun je met recht van een melkkoe spreken.

Misschien is het daarom een goed idee om de prikkelbelastingen weg te halen bij Financiën en de Belastingdienst. Breng ze onder bij een nieuwe dienst bij Economische Zaken: de Rijksdienst voor Prikkels en Gedrag. Deze int de belastingen, accijnzen en heffingen met de heilige belofte dat de opbrengst ieder jaar onder alle Nederlanders wordt verdeeld. Wie weinig drinkt, rookt, snoept of vervuilt krijgt er dan per saldo geld bij.

Zo wordt het betalen van heffingen en accijnzen een feestje! Alle Nederlanders krijgen hun eigen melkkoe. Daar moet tijdens de formatie toch wel een meerderheid voor te vinden zijn?

FD